درباره ی ماسوله چه می دانید؟

دانستنی هایی درباره استان گیلان ( قسمت دهم )

ماسوله ، در ضلع شرقی یكی از رشته كوههای تالش قرار دارد. این محل كه به سبب نوع معماری خانه هایش شهرتی جهانی یافته است ، در شیب كوه واقع شده و نمای خانه های پله ای آن در دامنه سرسبز و سر برافراشته كوه ها و رودخانه ی خروشان "ماسوله رودخان" كه از خط القعر دره می گذرد ، از دل انگیزترین و دیدنی ترین مناظر گیلان و ایران است.

ماسوله جدید پس از ترك مردم از كهنه ماسوله ( احتمالاً به واسطه شیوع طاعون در سال 943 هـ . ق) ، توسط ساكنان آن در 6 كیلومتری شهر متروكه احداث شد. ماسوله در 26 كیلومتری جنوب غربی فومن و در 65 كیلومتری جنوب غربی رشت قرار دارد. ماسوله در 29 درجه و 1 دقیقه عرض شمالی و 27 درجه و 8 دقیقه طول شرقی در ارتفاع 1050 متری از سطح دریا واقع شده است. اختلاف ارتفاع بلندترین و پایین ترین سطح روستا حدود 100 متر است.

ماسوله در گذشته به دلیل قرار گرفتن در محل تلاقی معابر كوهستانی میان آذربایجان ، زنجان ، گیلان و تالش اهمیت فوق العاده ای داشت. گذرگاه های منشعب از ماسوله كه دارای موقعیت نظامی نیز بود، شاهد حوادث و سوانح بسیاری در این ناحیه كوهستانی بوده است.

ماسوله چگونه شكل گرفت ؟

عده ای بر این اعتقادند كه در قرن سوم هـ . ق به هنگام فرار "آقاسید جمال الدین اشرف" از طارم ، "عون بن محمد بن علی" از همراهان مجروح وی به این منطقه آمد. وی قبل از مرگ به چوپانی گفت كه او را در همانجا به خا ك بسپارد. بعد از خاكسپاری عون بن محمدبن علی در این مكان ، چوپان ها كم كم گرد مزار وی جمع شدند. رفته رفته خانه هایی ساخته شد و به تدریج ماسوله متولد شد.

عده ای دیگر ساخت شهر را بر اساس تاریخ خطی سالك « سالوك معلم » به دو تن از شاگردان سالك به نام های "عین علی" و "زین علی" كه مردم را به اسلام فرا می خواندند نسبت می دهند و معتقدند مردم به آن دو گرویده و سپس قبر آنها زیارتگاه اهالی شد.

در زمان فتحعلی شاه ، ماسوله تحت اختیار ارتش قرار داشت و برای توپخانه ی ایران گلوله می ساخت.

در زمان رابینو ماسوله دارای 5 محله ، دو یا سه كاروانسرا ، دو حمام و بازاری با 400 دكان بود كه در زمستان ها خالی می ماندند.

از محلات ماسوله می توان از كشه سر علیا ، كشه سر سفلی ، ریحانه بر ، خانه بر، مسجد بر و اسد محله نام برد. در گذشته چهار پل چوبی بر روی رودخانه احداث شده بود. از این میان پل بنا علی و پل حاجی محمدحسن از اهمیت و كاربرد بیشتری برخوردار بودند.

بیشتر اهالی ماسوله ، تالش و دارای مذهب شیعه ی اثنی عشری هستند. وجود امامزاده های متعدد در كل منطقه و پاره ای شباهت های معماری با معابد مهری و مانوی نیز نشان از تأثیرپذیری تاریخی و دینی دارد.

بقعه های ماسوله

1. بقعه عون بن علی یا عون بن محمد حنیفه بن علی ؛ این بقعه به عنوان محور بـُقاع منطقه و محل اصلی تجمعات مذهبی ساكنان ماسوله به شمار می آید. بقعه در كنار مسجد قرار دارد و به قلندرخانه نیز معروف است. این امر می تواند نشانگر اعتقادات صوفیانه اهالی منطقه نیز باشد. بقعه ی عون بن علی بن محمد بن علی دارای دری به ابعاد 145*72 سانتیمتر است كه به در "چله خانه" شهرت دارد. پلان بقعه هشت گوش است و گنبدی دو پوش دارد. ارتفاع صحن امامزاده تا زیر طاق گنبد اول 20/4 متر است. این گنبدشلجمی (اگر دو قوس از دایره بر سطحی محیط شود كه هر دو از نصف دایره طولشان بیشتر باشد و انحداب یا كوژی آن در دو جانب باشد ، آن شكل را شلجمی گویند)است و در روزگاران جدید با حلب پوشانده شده است. در داخل اتاق حرم بقعه ، صندوقی جای دارد كه بر روی آن كتیبه ای به خط نسخ از سوره فتح و با تاریخ 1015 هـ . ق دیده می شود. چند سنگ قبر در داخل وایوان های بقعه و مسجد همجوار وجود دارد كه مربوط به زمان قاجاریه است.

2. امامزاده عین علی و زین علی ؛ این امامزاده در 1600 متری شرق ماسوله در محلی به نام "اشكلت" واقع است. امامزاده دارای كتیبه ها و پنجره های مشبك است و تاریخ ساخت آن 911 هـ . ق است.

3. امامزاده ابراهیم؛ در "خروه بن" بالای ماسوله و بر سر راه جاده خلخال واقع شده و دارای قدمت تاریخی است.

4. امامزاده هاشم ؛ در مغرب ماسوله ، زیر كوه سنگی قلعه بن قرار دارد. این امامزاده بنایی تاریخی دارد و بر سر راه جاده طارم واقع است.

مسجدهای ماسوله

مسجدهای ماسوله عبارت اند از ؛ مسجد خانه بر ، مسجد بر ، مسجد اسد محله ، مسجد كشه سر سفلی ، كشه سر علیا ، مسجد ریحانه بر ، مسجد قنبرآباد ، مسجد دو خاله ، مسجد جامع و مسجد صاحب الزمان متعلق به سال 1117 هـ . ق

معماری ماسوله

آنچه امروز بیش از هر چیز دیگر توجه جهانگردان و گردشگران داخلی را به خود جلب می كند ؛ معماری ، بافت و تركیب سنتی منازل ماسوله است.

خانه های ماسوله اغلب دارای دو طبقه است. هر خانه در مجموع از دو قسمت تشكیل شده است:

قسمت زمستانی ؛ قسمت زمستانی منازل را در زبان محلی "سومه" می نامند. سومه از اتاقی كوچك كه معمولاً در عقب خانه جای دارد و از نور چندانی برخوردار نیست ، شكل گرفته است. تنها نقطه ی نورگیر آن روزنه ای است به نام "لون". در وسط این اتاق كوره ای كه از آن برای آشپزی و تهیه غذا و همچنین تأمین گرما استفاده می شود ، تعبیه شده است. در گرداگرد اتاق طاقچه هایی ساخته شده كه ظروف گوناگون چینی و مسی بر روی آن جا می گیرد.

قسمت تابستانی ؛ یا اتاق پیشخوان ، دارای پنجره های اروسی چوبی و بالارو است. این پنجره ها دارای گره های چینی هندسی است و با شیشه های رنگارنگ تزیین می شود.

بعضی از خانه ها علاوه بر پیشخوان ، اتاقكی بر بام منزل دارند كه به زبان محلی به آن "برج" گفته می شود. این اتاق تنها در تابستان مورد استفاده قرار می گیرد. در اتاق پیشخوان طاقچه های جانبی دیده می شود. بام هر منزل در ماسوله متمایل به كوه ساخته می شود و قسمت پیشین منازل بر عقب آن مسلط است.

نوشته شده در جمعه شانزدهم اسفند 1387 توسط فاطمه مهربانی | لينك ثابت |

آذربایجان شرقی - كاروانسراهای تاریخی – بازار

كاروانسرای شاه عباسی گویجه بئل ، اهر

در گردنه گویچه بئل واقع در 93 كیلومتری تبریز و 24 كیلومتری اهر ، دو كاروانسرای قدیمی وجود دارد . كاروانسرای علیا در 3 كیلومتری ابتدای گردنه  ساخته شده است و ابعاد آن 21×30 متر و دارای پنج ردیف حجره ضربی آجری مدور است و كاروانسرای سفلی نیز در 7 كیلومتری كاروانسرای علیا در محوطه ای مسطح، مشرف به رودخانه قرار دارد و از دو بخش شامل حیاط و حجرات متعدد تشكیل شده است .

از جمله كاروانسراهای معروف آذربایجان شرقی می توان كاروانسراهای زیر را نام برد :

كاروانسرای تیكمه داش تبریز میانه ، كاروانسرای پیام مرند ،  كاروانسرای گویدرق میانه ، كاروانسرای خورانك مراغه ، كاروانسرای آرپا دره سی اهر، كاروانسرای شاه عباسی كلیبر ، كاروانسرای جمال آباد ، كاروانسرای خواجه نظر .

از این میان،كاروانسرای پیام مرند با كاربردی جدید در جهت احیا و دوباره سازی آن ، به یك اقامتگاه بین راهی تبدیل و یكی از آثار درخور توجه محور گردشگریشمالاستان محسوب می شود .

بازار

بازار تاریخی تبریز از نظر جهانگردان

تبریز از ادوار گذشته به دلیل قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم یكی از مهمترین مراكز بازرگانی ایران به شمار می رفته است . این شهر به خاطر موقعیت ویژه خود ، سالیان دراز پذیرای كاروان های تجاری خاور دور و اروپا از راه روسیه و عثمانی بود و مركز مبادله ی كالاهای بازرگانی كشورهای اروپایی محسوب می شد و از این رو از شهرتی جهانی برخوردار بوده است.

مجموعهیشكوهمند و بی نظیر بازار تبریز در جریان زلزله ی هول انگیز 1193 ه . ق به شدت آسیب دید و از عمارت های بلند و بناهای محكم آن اثری باقی نماند .

بازسازی و مرمت مجموعهیبازار تبریز ، به احتمال قوی همزمان با بناهای باروی شهر ، به همت " نجفقلی خان بیگلربیگی " از سال 1194 ه . ق آغاز شد . بافت اصلی بازار تبریز از دو راسته ی سرپوشیده ی شمالی – جنوبی و شرقی – غربی تشكیل شده است.

عرض بازارها بین چهار تا پنج متر و بلندی سقف آنها پنجتا شش متر است كه در مقایسه با سقف بازارهای نقاط گرمسیری ایران كوتاه تر است.

راسته های اصلی توسط راسته های فرعی به هم متصل شده و در فضاهای بینآنها سراها و كاروانسراها و تیمچه ها بنا شده است . تقاطع راسته ها را در سه راهی ها و چهار راهی ها ( چهارسوق ) طاق های گنبدی پوشانده است . بزرگ ترین گنبد بازار ، گنبد تیمچه امیر و زیباترین قسمت آن ، تیمچه مظفریه است.

مهمترین ورودی بازار تبریز در حال حاضر در انتهای شمالی خیابان فردوسی قرار دارد . برخی از حجره ها به تناسب نیاز در بازار جای گرفته اند ، مثلاَ حجره های شمع فروشان و عطر فروشان در كنار مساجد قرار دارند .

شبكه بازار تبریز به مثابه قلب شهر است و نقش عمده ای در بافت شهر دارد.  این بازار كه با مساحتی معادل یك كیلومتر مربع در سال 1354 شمسی در فهرست آثار ملی به ثبت رسید ، بزرگ ترین اثر ثبتی كشور و وسیع ترین مجموعه مسقف و به هم پیوسته جهان به شمار می رود .

مهمترین راسته هایی كه در این قسمت از بازار وجود دارند عبارت اند از :

بازار امیر ، راسته بازار ، بازار سراجان ، شیشه گر خانه ، بازار كفاشان ، بازار صفی ، بازار صادقیه ، دلالهزنبازار ، بازار كلاهدوزان ، قیزبستی بازار ، بازار مسگران ، حلاجان ، بازار آیت الله شهیدی ، یمن دوز بازار، بازار حرمخانه ، بازار رنگی .

از تیمچه های معروف بازار ، تیمچه امیر كه بانی آن " محمد خان امیر نظام زنگنه " از وابستگان عباس میرزا نایب السلطنه ، و نیز تیمچه حاج شیخ كاظم ، میرزا شفیع ، حاج محمدقلی ، حاج صفر علی ، میرزا جلیل ، مظفریه ، شعربافان ، ملك ، خرازی ها ، حاج شیخ بها ، میرابوالحسن و حاج تقی را می توان نام برد. هركدام از این تیمچه ها یا سراهای بازار تبریز معمولاَ دارای دالانهای زیبایی هستند كه به همان نام تیمچه و سرای شهرت یافته اند .

سرای های بازار تبریز غیر از ایفای نقش بسیار مهم در زندگی اقتصادی بازار ، به منزله ی تنفس گا ه ها و فضا های سبز مجموعه نیز اهمیت فوق العاده ای داشته اند . سراهای امیر ، گرجیلر ، حاج سید حسن ها، شاهزاده ها ، دودری ها ، میر ابوالحسن ، پرتوی ، آلمانی ها و میرزا مهدی از مشهورترین سراهای مجموعه بازار محسوب می شوند.

بازار تاریخی اهر

مجموعه بازار اهر از بازارهای تاریخی آذربایجان است كه از اسلوب معماری و تزیینات بسیار زیبا و قابل توجه است . در این بازار تمام مغازه های طبقه دوم با گچ بری های زیبا از گل و برگ یا اسلیمی توریقی بسیار درشت تزیین شده و همچنین ابتكاراتی نیز در آجر چینی گنبدهای تو در توی بازار به كار رفته است .
نوشته شده در جمعه شانزدهم اسفند 1387 توسط فاطمه مهربانی | لينك ثابت |

دانستنی هایی درباره ی فرهنگ و آداب و رسوم مردم آذربایجان شرقی

 آیا می دانید آذربایجان چگونه شکل گرفت؟  ( قسمت سوم )

در قسمت قبل به مطلب پیشینه فرهنگی آذربایجان  پرداختیم . اینک در ادامه می خوانیم...

فرهنگ عامه

مردم آذربایجان مردمی اصیل هستند. آنها در دوستی ثابت قدم، در برابر مشکلات شجاع و مقاوم ، و به غیرت شهره اند. از جمله خصلت های این مردم مهمان نوازی، سلحشوری، آزادمنشی، راستگویی، مرزداری و پایبندی به اعتقادات مذهبی است.

یکتاپرستی و ایمان به پروردگار  در اعماق دل و روح مردم این سامان ریشه دارد و احساسات وطن دوستی آنان در تمام ادوار تاریخ ضرب المثل بوده است.

قیام های مکرر اهالی تبریز در هنگام جنگ های عثمانی و دولت استبدادی روسیه تزاری سرشار از فداکاری ها و جانبازی های شگفت انگیزی است که در تاریخ ، جاودان خواهد ماند.

«حسینقلی کاتبی» در کتاب « آذربایجان و وحدت ملی» می نویسد:« طرز معاشرت، برخورد اجتماعی، تعارفات، طرز برگزاری جشن های ملی و مذهبی مثل مراسم نوروز  و چهارشنبه سوری و سیزده به در ، عید غدیرخم ، میلاد مولی علی (ع) ، رسوم مهمانی و عروسی، تعزیه و عزاداری و غیره در تمامی سرزمین ایران یکسان اجرا می شود. از دیگر ویژگی های ایرانی در اخلاق ملی مثل مهمان نوازی، ادب و احترام و خوش سلوکی و حسن معاشرت در میان عموم ایرانیان از خراسانی و آذربایجانی و کرمانی و کرد و بلوچ یکسان است».

آیین ها و جشن های ملی

 شب چله ؛ شب چله طولانی ترین شب سال محسوب می شود و مراسم آن اغلب نوعی شب نشینی فامیلی و دوستانه است. در این شب نشینی انواع خوراکی های زمستانی یعنی خشکبار و شیرینی خورده می شود. خوردن میوه های بهاره و تابستانی که به ترفندهای مختلف تا اولین شب زمستان نگهداری شده اند، به نوعی اصرار بر وجود بهار و تابستان گرم و پر برکت است. پختن برنج سفید نیز در شب چله ی بزرگ یا یلدا نوعی جادوی سفید برای سفید روزی و نیکبختی در زمستان سیاه و سرد به شمار می رود.

بیشترین مراسم زمستانی به چله کوچک مربوط می شود که سخت ترین و سردترین روزهای زمستان را در بر می گیرد. در بیشتر روستاها و گاه مناطق شهری آذربایجان شرقی، آیین های مشترکی در این خصوص وجود دارد. بر افروختن آتش بر پشت بام ها و گاه تیراندازی یا سر و صدا کردن ، معمول ترین و رایج ترین آداب مربوط به چله کوچک است. گمان بر این است که با افروختن آتش و سر و صدا، پیرزن سرما یا «قاری نَـنـَه» ترسیده و فرار می کند.

چهارشنبه سوری

چهار آتش افروزی در چهار چهارشنبه به عدد رمزی چهار اشاره دارد. فیثاغورث عدد چهار را اصل و ریشه طبیعت جاودان می داند. چهار طبع انسانی، چهار عنصر حیات ، نشان از وجهی مهم و مثبت دارند که اگر چه به تدریج شکل گرفته، اما امر واحدی است.

بنابراین عدد چهار در این آیین، حکایت از چهار وجه طبیعت دارد که به تدریج عنصری واحد یعنی طبیعت، سال، مکان یا هر پدیده چهار وجهی را می سازند. به این ترتیب که اولین چهارشنبه منسوب به باد است و در آن نیز باد می آید. دومی خاک، سومی آتش و سرانجام آب که در این زمان از یخ بستن خاک کاسته می شود و زمین نفس می کشد. صبح آخرین چهارشنبه سوری مردم بر سر آب رفته و از روی آن می پرند و می خوانند:

آتیل ماتیل چرشنبه( عاطل و باطل شود چهارشنبه)

بختیم آچیل چرشنبه(بختم بازشود چهارشنبه )

اگر آب را نماد باروری بدانیم، آخرین چهارشنبه اسفند با باروری طبیعت همراه است. در روستاها معتقدند که چهارشنبه آخر سال، «چرشنبه خاتون» است. به همین دلیل زنان بالای اجاق خوراک پزی با آرد شکل زنی زیبا را می کشند و زیر آن یک آینه و شانه می گذارند تا وقتی چهارشنبه خاتون آمد سرش را شانه بزند. چهارشنبه خاتون تأکیدی بر بارور شدن زمین در آخرین روزهای اسفند است. در میان مردم آذربایجان شرقی ، هر یک از چهارشنبه ها نامی دارند.

مفصل ترین مراسم ، متعلق به آخرین چهارشنبه سوری است که در آن شب حتماً برنج سفید پخته و به همراه آجیل و شیرینی بر سفره می گذارند. پسران جوان یا نوجوان شالی برداشته و از سوراخ بالای بام خانه ( که عمدتاً برای تعویض هوا و خارج شدن دود تنور تعبیه شده) شال خود را پایین می اندازند. صاحبخانه نیز به فراخور حال خود، مقداری آجیل، شیرینی یا تخم مرغ در گوشه شال می بندد تا پسر آن را بالا بکشد. چنانچه پسر، خواهان دختر خانواده باشد، شال را بالا نمی کشد. چنانچه خانواده ی دختر راضی باشد، نشانه ای از دختر را به شال می بندند.

رسم شال اندازی در بیشتر نقاط آذربایجان رایج بود و هنوز هم در بعضی از روستاها انجام می شود.

صبح آخرین چهارشنبه ، زنان بر سر رود یا چشمه رفته ، کوزه ها را پر از آب می کنند. آنها خود زودتر ازهمه از روی آب می پرند، گاه دام ها را برای گذشتن از آب به سرچشمه یا رود می برند. از آبی که از آنجا آورده شده، برای خمیر کردن ، روشن کردن سماور و یا پختن غذا استفاده می شود.

از جمله مراسم دیگری که در این روز معمول است، فرستادن خوانچه ای از میوه و شیرینی برای عروس خانواده است. در شب چله نیز خوانچه ای نظیر همین فرستاده می شود.

خوردن هفت دانه ی روغنی، شیرینی یا غله نیز از مراسم رایج مربوط به چهارشنبه سوری در آذربایجان شرقی است. درست کردن هفت نوع خوراکی شیرین ( هفت لون) در این روز معمول است. در بعضی نقاط، شیرینی گلابیه، گردو، بادام، پسته، میوه، سیب، پرتقال و نخود و کشمش ، ترکیب هفت لون را تشکیل می دهند.

دو رسم جالب در آخرین چهارشنبه سال در آذربایجان شرقی  دیده شده که حاوی نکات رمزی و نمادین بسیار است. در روستای قوریجان، زنان داخل پوست گردو، شمع روشنی می گذارند و آن را روی آب به صورت شناور رها می کنند. در همان حال پسرانی که نیت کرده اند، صبح زود در آب شنا می کنند. دومین رسم به عشایر کلیبر برمی گردد. آنها در چهارشنبه سوری ، صبح زود در دو نقطه مقابل یکدیگر با فاصله ای نه چندان زیاد از هم ، آتش بزرگی بر می افروزند و دام هایشان را از میان دو آتش عبور می دهند. پس از آن از آبی که از نهر آورده اند به حیوان ها می دهند.

منبع :سیمای میراث فرهنگی استان آذربایجان شرقی

گردآوری : مدیریت میراث فرهنگی آذربایجان شرقی

نوشته شده در جمعه شانزدهم اسفند 1387 توسط فاطمه مهربانی | لينك ثابت |

فرهنگ عامه و آداب و رسوم مردم فارس

عید نوروز

عید نوروز نزد مردم فارس بسیار گرامی است و مردم از 15 روز پیش از تحویل سال نو، به استقبال آن می روند. آنها شیرینی و تنقلات تهیه می کنند و به دوختن و تهیه لباس نو برای خود و بچه ها می پردازند و خانه تکانی می کنند. در گذشته مردم خود شیرینی درست می کردند و عمدتاً نان شیرین می پختند. نان شیرین را بعد از این که از تنور بیرون می آوردند تا هنوز نرم و تازه بود، چند بار تا می زدند تا به صورت یک مربع به اندازه کف دست درآید. این نان بعد از چند دقیقه تـُرد و بسیار شکننده می شد. غیر از این نوع نان شیرینی، شیرینی دیگری درست نمی شد. اغلب، وسایل پذیرایی عید تنقلاتی مانند برنجک، اَخُرِک و دنگو بود.

 

منبع: سیمای میراث فرهنگی استان فارس

نوشته شده در جمعه شانزدهم اسفند 1387 توسط فاطمه مهربانی | لينك ثابت |

» فرهنگ و زبان مردم ماسوله
» درباره ماسوله چه می دانید
» آذر بایجان شرقی
»
» عید نوروز مردم فارس
»
»
»
»
»
»
» اگه می شد؟
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
» نوزاد مرده هنگام دفن زنده شد
» پنجهای معروف دنیا!!!
» پيرزن بويراحمدي مسابقات فوتبال جام جهاني را تفسير کرد
»
»
»